HISTORIA
Góra Śmierci w Paszczynie jest jednym z najważniejszych miejsc pamięci narodowej na terenie gminy Dębica. Spoczywają tu prochy blisko 15 tysięcy osób różnych narodowości, więzionych i represjonowanych w niemieckich obozach pracy przymusowej funkcjonujących w Pustkowie w latach 1940-1944.
Obozy te stanowiły zaplecze niewolniczej siły roboczej wykorzystywanej przy rozbudowie infrastruktury wojskowej, a zarazem pełniły funkcję ośrodków biologicznego wyniszczenia więźniów. Skrajnie ciężkie warunki bytowe, głodowe racje żywnościowe, epidemie chorób zakaźnych, egzekucje oraz brutalne traktowanie osadzonych powodowały bardzo wysoką śmiertelność.
Początkowo ciała osób zmarłych i zamordowanych grzebano w dołach ziemnych zlokalizowanych w pobliżu obozów. Sytuacja zmieniła się jesienią 1941 roku, kiedy – w związku z masową śmiertelnością jeńców sowieckich oraz obawami przed rozprzestrzenianiem się epidemii tyfusu i czerwonki – na szczycie tzw. Królowej Góry (po wojnie nazwanej Górą Śmierci) uruchomiono miejsce przeznaczone do spalania zwłok. Od tego momentu znaczną część ciał poddawano kremacji, a powstałe szczątki rozrzucano lub składano w dołach na terenie Góry oraz w jej najbliższym otoczeniu. Praktyki te trwały aż do końca lipca 1944 roku, kiedy wojska niemieckie wycofały się z tego obszaru.
Kremacja odbywała się na otwartym palenisku, obok którego wybudowano podziemną komorę służącą do przechowywania ciał przeznaczonych do spalenia. Zwłoki wrzucano do niej z zewnątrz przez dwa otwory, natomiast z boku znajdowało się wejście zamykane żelaznymi drzwiami, umożliwiające ich wyjmowanie i transport na miejsce kremacji.
Szacuje się, że w obozach tych zginęło około 7,5 tysiąca Żydów, 5 tysięcy jeńców sowieckich oraz 2,5 tysiąca Polaków, co daje łącznie blisko 15 tysięcy ofiar. Dane dotyczące liczby zamordowanych mają charakter szacunkowy, przede wszystkim z uwagi na niepełną dokumentację. W zestawieniach uwzględnia się również ofiary innych narodowości, m.in. Romów, Litwinów, Łotyszy, Czechów, Niemców, Francuzów, Węgrów, Ukraińców i Rosjan.
Po zakończeniu II wojny światowej miejscowa społeczność nie zapomniała o tragedii, która rozegrała się na tym terenie. W 1963 roku na szczycie Góry Śmierci wzniesiono pomnik „Pamięci Pomordowanych przez hitlerowców w obozie zagłady Pustków w latach 1940–1944”, zaprojektowany przez Kazimierza Mierczyńskiego. Jego uroczyste odsłonięcie, połączone ze spotkaniem licznie przybyłych ocalałych więźniów, odbyło się 6 września 1964 roku.
Od tego czasu Góra Śmierci jest miejscem corocznych uroczystości upamiętniających ofiary niemieckich obozów pracy przymusowej w Pustkowie oraz wszystkich Polaków, którzy w okresie okupacji niemieckiej walczyli o niepodległość Ojczyzny. W obchodach uczestniczą przedstawiciele świata nauki i kultury, władze samorządowe z całego Podkarpacia, a także liczne delegacje organizacji kombatanckich i patriotycznych. Szczególnie ważną grupę uczestników stanowią rodziny byłych więźniów.
8 lipca 2007 roku na Górze Śmierci odsłonięto pomnik poświęcony ofiarom narodowości żydowskiej. Zaledwie dwa tygodnie później gwałtowna wichura powaliła drzewa na północno-zachodnim stoku Góry Śmierci, odsłaniając pozostałości po kremacji w postaci ludzkich szczątków. Odkrycie to po raz kolejny przypomniało o tragicznej historii tego miejsca i utwierdziło władze Gminy Dębica w przekonaniu o konieczności przeprowadzenia kompleksowej rewitalizacji terenu.
W ramach prac odrestaurowano komorę i płytę kremacyjną, wykonano zbiorową mogiłę oraz przeprowadzono niwelację terenu wraz z wytyczeniem sieci ścieżek łączących poszczególne obiekty pamięci. W 2010 roku odsłonięto obelisk upamiętniający 2,5 tysiąca Polaków – ofiar obozu pracy przymusowej w Pustkowie. 23 kwietnia 2010 r. otwarto i poświęcono „Drogę Cierpienia”, prowadzącą na Górę Śmierci. Tworzy ją czternaście rzeźb w formie płonących dłoni, symbolicznie nawiązujących do martyrologii ofiar obozów.
Fot. Marcin Szumański
UCZNIOWSKA STRAŻ GÓRY ŚMIERCI
Pielęgnowanie miejsca pamięci jakim jest Góra Śmierci stało się już wieloletnią tradycją dzieci i młodzieży z Zespołu Szkół z Oddziałami Integracyjnymi w Pustkowie-Osiedlu. Dzięki współpracy Zespołu Szkół z Europejskim Centrum Pamięci i Pojednania działającym w strukturach Centrum Kultury i Bibliotek Gminy Dębica powstała Uczniowska Straż Góry Śmierci.
4 grudnia 2015 r. ponad 20-sto osobowa grupa otrzymała legitymacje członkowskie. Z ramienia Szkoły opiekunem grupy została Pani Liliana Piętka. Uczniowie zobowiązali się do dbania o porządek na Górze Śmierci w ciągu całego roku, w szczególności przed świętami narodowymi i kościelnymi, a także służyć pomocą przy organizacji różnego typu przedsięwzięć związanych z Górą Śmierci.
